ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಯಂತೆ ಕಾವಲು ನಿಂತಿದ್ದ ಉಮ್ಮುಉಮಾರ (ರ), ಭಾಗ-09
ಹಬೀಬರ ಅನುರಾಗಿಣಿ
Haneef Baqavi
5/27/20261 min read
Page 31
ಕೊನೆಗೆ ತಾಯಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
"ಮಗಳೇ... ಅವನು ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವಲ್ಲವೇ... ನೀನು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೀಯಾ, ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಅವನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ..."
ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ್ದೇ ತಡ, ಅವನು ಸೀಟಿಗಾಗಿ ತರಾತುರಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸೀಟು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ಕುಳಿತಾಗ, 'ಅವನು ಹಾಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಬಾರದು' ಎಂದುಕೊಂಡು ತಾಯಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಚಿವುಟಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.
"ಹಾ...ಅಮ್ಮ ಈ ಅಕ್ಕ ನನ್ನನ್ನು ಚಿವುಟುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ!" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಚ್ಚೆ ಹಿಡಿದು ಅಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
"ಏನೇ ನಿನ್ನದು, ನನ್ನ ಮಗುವಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಿದೆ?" ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ತಾಯಿ ಅವನನ್ನು ಮಡಿಲ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ನಾನೇನೂ ಅರಿಯದವಳಂತೆ ಮೆಲ್ಲನೆ ಮತ್ತೆ ವಿಂಡೋ ಸೀಟಿಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾವುದೋ ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸೀಟಿನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಿರುನಗೆ ಮೂಡಿತು.
"ಈಗಿನ ಕಾಲದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಏನೂ ಹೇಳಿ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ... ಅವರಿಗೆ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದೇ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ...!" ಬಸ್ಸಿನ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಯಾರೋ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಳು. ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಅತಿಯಾದ ಜನಜಂಗುಳಿ ಇದೆ. ವೃದ್ಧೆಯೊಬ್ಬರು ಬಾಗಿ ನಿಂತು ಕಂಬಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪರದಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರೋ ಹಾಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದರು. ಆ ವೃದ್ಧೆಯ ಪಕ್ಕದ ಸೀಟಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವರೆಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು. ಯಾರೂ ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸದಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನೂರಾ ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು ಕರೆದಳು. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದವನಿಗೆ ಆಸರೆಯೊಂದು ಸಿಕ್ಕಂತಾಯಿತು ಆ ಅಜ್ಜಿಯ ಮುಖದ ನಿರೀಕ್ಷೆ. ಅವರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ನೂರಾ ತನ್ನ ಸೀಟನ್ನು ಅಜ್ಜಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಳು.
"ನನ್ನ ಕಂದನಿಗೆ ದೈವ ಒಳ್ಳೆಯದು ಮಾಡಲಿ," ಎಂದು ಆ ಅಜ್ಜಿ ಅವಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು ಹರಸಿದರು. ಅವಳು ಅಜ್ಜಿಯ ಮುಖ ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ಅಜ್ಜಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತು ಸೇರಿಸಿದರು:
"ಮಗುವೇ, ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ನೀನು ನನಗೆ ಸೀಟು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟೆ. 'ಕರ್ಮಫಲ' ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿಲ್ಲವೇ? ನೀನು ವಯಸ್ಸಾದಾಗ ಯಾರಾದರೂ ನಿನಗೆ ಹೀಗೆ ಸೀಟು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕೆಂದರೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ ನೀನು ಇನ್ನೂ ಬಹಳ ಕಾಲ ಬದುಕಿರುತ್ತೀಯೆ ಎಂದೇ ಸರಿ." ಅಜ್ಜಿಯ ಆ ವಿಶೇಷವಾದ ಲಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ನಗು ಬಂದಿತು.
ನಿಜವೇ, ಹಿಂದೆ ಮದರಸಾದಲ್ಲಿ ಉಸ್ತಾದರು ಕೂಡ ಇಂತಹದ್ದೇ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಆಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಏಕೆಂದರೆ ನಮಗೂ ಆ ಗೌರವ ಮರಳಿ ಸಿಗಬೇಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕೂಡ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಯಸ್ಸಾಗುವವರೆಗೆ ಬದುಕಿರಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಪಾದದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ನೋವಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನೆನೆದೇ ಅವಳು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಸೀಟು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದು.
"ಮನುಷ್ಯತ್ವವಿರುವ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯಾದರೂ ಇದ್ದಾಳಲ್ಲ ಸಮಾಧಾನ...!"
Page 32
ಹಿಂದಿನಿಂದ ಯಾರೋ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತುಗಳು ಅವಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸಿದವು. ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಎನಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಸೀಟು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂಬ ಅರಿವನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಕೆಲವರಿಗಾದರೂ ಮೂಡಿಸಲು ತನ್ನ ಈ ಕೆಲಸದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ಖುಷಿ ಪಟ್ಟಳು.
ಇತರರ ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಗಲಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಸತ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ 'ನಬಿ ದಿನ' ದಂದು ತನ್ನ ತಮ್ಮ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಿದ ಒಂದು ಕಥೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬಂತು.
"ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿ... ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಸೌದೆಯ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಮೆಲ್ಲನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಭಾರಕ್ಕೆ ಅವರ ಬೆನ್ನು ಬಾಗಿದೆ," ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನೂರಾಳ ತಮ್ಮ ಕೈ ಸನ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಪೋಷಕರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ನಟನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕಿದ್ದರು.
ಮೈಕಿನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಲಕ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಶ್ವಾಸವೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದ:
"ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿಯ ಪ್ರವಾದಿಗಳು ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ತಕ್ಷಣ ಆ ವೃದ್ಧೆಯ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋದ ಅವರು, ಅವಳ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಹೊರೆೆಯನ್ನು ತಾವು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವಳ ಜೊತೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿದರು. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಆ ಅಜ್ಜಿ ತನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಆ ಯುವಕನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು:
'ಮಗನೇ... ಇಲ್ಲಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಜನರನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಯುವಕರು ಅವನ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಬೀಳದಂತೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು,
ಆ ವೃದ್ಧೆ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪ್ರವಾದಿಗಳು ಮೌನವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವಳ ಜೊತೆ ನಡೆದರು. ಅವರ ಗುರಿ ತಲುಪಿ ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗ ಆ ಅಜ್ಜಿ ಕೇಳಿದರು:
'ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು ಮಗನೇ?'
'ಮುಹಮ್ಮದ್' ಎಂದು ಅವರು ನಸುನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು. ಕಣ್ಣಳತೆಯಿಂದ ಅವರು ಮರೆಯಾಗುವವರೆಗೂ ಆ ವೃದ್ಧೆ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಳು."
ವೇದಿಕೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿದ್ದರು. ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕ ಸಭೆಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ:
"ಗೆಳೆಯರೇ, ಈ ಕಥೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇನು? ನಾವು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಾಗ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ, ಜಾತಿ-ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಲಿ ನೋಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅವರು ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷ ಸಾಧಿಸುವವರಾಗಿರಬಹುದು. ಅವರು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ತೋರುವ ಆ ಶತ್ರುತ್ವ ಅಥವಾ ವಿರೋಧದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ನಾವೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರದೆ ನಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕಿದೆ.
page 33
ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಹಗೆತನ ಇರಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಪುಣ್ಯ ಪ್ರವಾದಿಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು. ನಮ್ಮ ನಡತೆಯಿಂದಲೇ ಇತರರಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕು. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಈ ಪುಟ್ಟ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ."
ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸಿ, ಸಿಕ್ಕ ಬಹುಮಾನದೊಂದಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಬಂದಾಗ, ತಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಹೆಂಗಸರೆಲ್ಲಾ ಮುಗಿಬಿದ್ದ ಆ ದೃಶ್ಯ ಇಂದಿಗೂ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಕಟ್ಟಿದಂತಿದೆ.ಕಂಡಕ್ಟರ್ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಹೆಸರು ಕೂಗಿದಾಗಲೇ ಅವಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು.
"ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಬಂದೇ ಬಿಟ್ಟೆನೇ...?" ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಯಿತು. ಅವಳು ಬಸ್ಸಿನಿಂದ ಧಾವಿಸಿ ಕೆಳಗಿಳಿದಳು.
ಮನೆಗೆ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಿಂದಿನಿಂದ "ನೂರಾ..." ಎಂದು ಯಾರೋ ಕರೆದ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು. ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸುಲೇಖಾ ಅತ್ತೆ. ಅವಳ ಬಾಲ್ಯದ ಗೆಳತಿ ಫೈರೂಸಾಳ ತಾಯಿ. ಓದುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಇವಳಿಗೆ ಆಪ್ತ ಗೆಳತಿ. ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೂ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರು. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗ ಆರಿಸಿಕೊಂಡೆ. ನಂತರ ಭೇಟಿಯಾಗುವುದು ಅಪರೂಪವಾಯಿತು. ಅವಳು ಯಾವುದೋ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಕಾಂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ ಅಷ್ಟೇ. ಹತ್ತು ಮನೆಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ತನ್ನನ್ನೇ ಕರೆದ ಅತ್ತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಅವಳು ಹೋದಳು.
"ಏನತ್ತೆ, ಯಾಕೆ ಕರೆದ್ರಿ?"
"ಸ್ವಲ್ಪ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾರಮ್ಮಾ..." ಹತ್ತಿರ ಕರೆದರು ಅತ್ತೆ.
"ಫೈರೂಸಾ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲವೇ?" ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಳು.
"ಅವಳು ಈಗ ಬರುತ್ತಾಳೆ, ನೀನು ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ?"
"ಹೌದು... ಏನಾಯ್ತು ಅತ್ತೆ?"
"ಈ ನಡುವೆ ನೀನೇನಾದರೂ ಫೈರೂಸಾ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದೀಯಾ...?" ಸುಲೇಖಾ ಅತ್ತೆ ಏನೋ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು. ನೂರಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು.
"ಇಲ್ಲ ಅತ್ತೆ, ಏನಾದರೂ ತೊಂದರೆ ಇದ್ಯಾ?"
"ಅವಳ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದದ್ದು ಮಗಳೇ..." ಮುಖದಲ್ಲಿನ ವಿಷಾದವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾ ಸುಲೇಖಾ ಅತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು.
"ಅದಕ್ಕೆ, ಫೈರೂಸಾಗೆ ಏನಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ?!" ನೂರಾ ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದಳು.
"ಅದನ್ನೇನೂ ಕೇಳಬೇಡ ಮಗಳೇ... ದ್ವಿತೀಯ ಪಿಯುಸಿಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗಿನಿಂದಲೂ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗ ಅವಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನಂತೆ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಆಗಲೇ ಹೇಳಿದ್ದಳು. 'ಅಮ್ಮಾ... ಒಬ್ಬ ಕಾಮುಕ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದು ತುಂಬಾ ಕಾಟ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು..." ಸುಲೇಖಾ ಅತ್ತೆ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟರು.
"ಆಮೇಲೆ ಏನಾಯಿತು...?" ನೂರಾ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಕಾದಳು.